T

T.C.

İSTAN BIL ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK İKTİSAT TARİHİ AN A BİLİM DALI

TEMETTÜ AT DEFTERLERİNE GÖRE

İ2oiı !844^

MUDURNU KAZASININ SOSYOEKONOMİK YAPISI

( Yüksek Lis;ui5 Tf/.i ) ^"

Hazırlayan:

Mehmet EKİNCİKLİ

Danışman: Prof.Dr.Tevfik GÜRAN

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

KİSALTMALAR

BİBLİYOGRAFYA

GİRİŞ

A-XIX.Y.Y.ORTALARINA KADAR MUDURNU KAZASININ TARİHÇESİ.................... 1

I- Türk Hakimiyeti Öncesinde Mudurnu ve Mudurnu Adı.................... 1

[I- Ticaret yolları ve Mudurnu şehri,

a) Ticaret yollan üzerinde Mudurnu........................... .r........................................ 3

b) Mudurnu şehri ve Kalesi................................................................................... 6

III-Türk Hakimiyetinde Mudurnu,

a) Anadolu Selçukluları ve Beylikler döneminde Mudurnu............................... 9

b) Mudurnu'nun Osmanlı hakimiyetine girmesi................................................. 14

c) Mudurnu'da Voyvodalık Dönemi ve idari Değişiklikler............................... 26

B- OSMANLI MALİYESİNDE DÜZENLEME VE TEMETTUAT SAYIMLARI ....28

I. BÖLÜM

XIX Y.Y ORTALARINDA MUDURNU'NUN SOSYAL YAPISI....................................... 44

I- Demografik Yapı.

a) Nüfus yapısı ve Toplam Nüfus,......................................................................... 45

b) Mahallelere Göre Nüfusun Dağılımı............................................................... 49

II- Sosyal Yapı,

a) Mudurnu'da Ahilik ve Esnaf.................................................. _{t...................................}55

b) Mudurnu esnafı................................................................................................. 5S

ba) Esnaf grupları.................................................................................... 61

a)Mudurnu'da İğneci Esnafı ve İğne imalatı.................................... 63

bb) Mahallelere göre esnafın dağılışı..................................................... 67

c) Hane reislerinin mesleklere göre dağılımı..................................................... 69

III- XIX.v.v. Ortalarında Mudurnu'da Vakıflar................................................ 71

II. BOLUM

X3X. Y.Y. ORTALARINDA Ml.DlRNl'MN EKONOMİK YAPISI

I- Hanelerin Gelir Kaynakları.......................................................................... 73

a) Esnaflık-Ticaret ve işçilik............................................................................... 74

b) Çiftçilik......................................................................................................... 75

c) Ortakçılık...................................................................................................... 76

d") Rant................................................................................................................. 76

II- iMesleklere Göre Gelirin Dağılımı............................................................ 77

a) Mal Üreten Esnaf......................................................................................... 78

b) Hizmet Üreten Esnaf.................................................................................... 78

c)Alıp - Satıcı Esnaf........................................................................................ 79

d) Ziraatla Uğraşanlar........................................................................................ SO

e) Diğer.............................................................................................................. 81

III- Tarımsal yapı ve Toprağın dağılımı,

a) Toprak Miktarı ve Mahallelere göre dağılımı ,.......................................... 83

b) Toprağın Kullanım Alanları itibarıyla dağılımı,......................................... 85

c) Toprağın Tasarruf Şekilleri,.......................................................................... 86

d) Tarım Ürünleri........................................ ;..................................................... 87

IV- Hayvancılık,

a) Büyükbaş....................................................................................................... SS

b) Küçükbaş,....................................................................................................... 90

c) Diğer............................................................................................................... 91

IILBÖLÜM

GELİRİN VERGİLENDİRİLMESİ , VERGİ YÜKÜ. I- Vergi Türleri.

a) Vergi-i mahsusa............................................................................................. 93

b) A¹ şar............................................. '................................................................ 94

c) Adet-i ağnam.................................................................................................. 95

Il-Vergilerin Bileşimi , Vergileme.

a) Mesleklere göre vergiler,............................................................................. 96

b) Hanelere göre verginin dağılımı.................................................................. 9S

SONUÇ..................................................................................................... ....100

EKLER

ÖNSÖZ

İktisadi gelişme, aynı zamanda bir sosyal değişmedir. İktisadi kalkınmayı şehirleşme ve sanayileşmeden soyutlamak mümkün değildir. Şehirlerin, iktisadi gelişmeyi olumlu yönde etkiledikleri de bilinmektedir.

Osmanlı devleti dönemini konu alan ve günümüze kadar yapılan iktisat tarihi araştırmaları içinde ekonomik açıdan hareketli, büyük liman ve ticaret şehirlerine ehemmiyet verildiği görülür. İmparatorluk topraklan içinde sayılan oldukça fazla olan ve devletin idari olduğu kadar ekonomik yapısını da önemli ölçüde etkileyen kazalar hakkında ise fazlaca araştırma yapılmamıştır. Bu araştırmaların çoğalması. Osmanlı Devleti'nin genel iktisadi yapısı hakkındaki bilgilerimizi artıracaktır. Bu çalışmada, Mudurnu kazasının seçilmesinin asıl amacı da budur. Bunda yöre hakkında ayrıntılı ve yeterli araştırmalar yapılmamış olmasının da etkisi vardır.

Çalışmamızda Osmanlı Devleti'nin temellerinin atıldığı Doğu Roma'nin Bitinya topraklarında kurulmuş olan Mudurnu kasabasının snsyo-iktisadi özellikleri verilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın esas kaynağını teşkil eden "Arazi. hayvanat ve Temettuat Defterlerinden (1261 H / 1 S44 M) iktisadi ve sosyal değerlerdirmelere temel teşkil eden bilgiler alınmıştır.

Çalışmanın gayesi; XIX.y.y. ortalarında Mudurnu kasabasının idari, iktisadi ve sosyal yapı özellikleri hakkında sayısal veriler ortaya koymak ve bu verilerden faydalanarak bazı değerlendirmeler yapmaktır. Bu değerlendirmeler yapılırken Temettuat defterleri yanında. Osmanlı devri kaynak eserleriyle birlikte, kasabaya uğrayan seyyahların verdikleri bilgilerden de istifade edilmiştir.

Çalışma, giriş, kısmıyla birlikte toplam dört ana bölümden meydana gelmektedir. Giriş bölümü iki kısımdan oluşur. İlk kısımda kazanın tarihçesi anlatılmış ve daha önce bu konuda bir araştırma yapılmadığı için bu kısım biraz uzun tutulmuştur. Giriş bölümünün ikinci kısmında ise Temettuat sayımlarına temel teşkil eden, Tanzimat öncesi ve sonrası yapılan çalışmalar ile bu

sayımların gerekçesi, sebepleri ve uygulamaları hakkında bilgiler verilmiştir.
Ayrıca sayımlarda tutulan defterlerin muhtevalarıyla , yazım teknikleri hakkında
da bilgiler verilerek örnekler sunulmuştur. '

I.Bölüme kazanın sosyal yapısı hakkında bilgiler verilerek başlanmış, bilahere kasabanın nüfus yapısı, nüfusu ve mahallelere göre nüfusun dağılımı işlendikten sonra, o yıllarda kazanın sosyal yapı öğelerinden olan ve bazı kalıntıları halen kaza'da yaşayan Ahilik ve Mudurnu esnafı ilişkileri hakkında da bilgi verilmiştir. Bu bölümde ayrıca kaza esnafı, esnaf grupları, esnafın mahallelere ve mesleklere göre dağılımları da işlenmiştir. Bölümün son kısmında ise. kazada o yıllarda mevcut vakıfların sahip oldukları gayr-ı menkuller hakkında bilgi verilmiş ve ayrıca o yıllarda hizmet veren vakıfların bir listesi eklenmiştir.

II. Bölümde. Mudurnu'nun ekonomik yapısı ele alınmış ve ana kaynaklardan derlenen bilgilere göre kazada yaşayan hanelerin gelir kaynakları, mesleklere göre gelirin dağılımı, tarım yapısı ve toprağın dağılımıyla kazada yapılan hayvancılık faaliyetleri hakkında bilgiler verilmiştir.

III. Bölümde ise, temel kaynağımız Temettuat defterlerinden istifadeyle kazadan tarh olunan vergiler hakkında kısmi bilgilerle birlikte, vergi türleri, verginin gelire oranları verilmeye çalışılmıştır.

Ekler kısmında metni destekleyen belgelerden çeşitli örnekler konulmuştur.

Mehmet. EKİNCÎKLİ

.	KISALTMALAR
BOA	-Başbakanlık Osmanlı Arşivi f
TD	-Tapu Tahrir Defteri
ÎA	-İslam Ansiklopedisi
VD	-Vakıflar Dergisi
TM	-Türkiyat Mecmuası
MEVT)	-Milli Eğitim Vakfi Dergisi
T.D.	-Tarih Dergisi
T.E.D.	-Tarih Enstitüsü Dergisi
T.T.K.	-Türk Tarih Kurumu
TDVİA	-Türkiye Diyanet Vakfi İslam .Ansiklopedisi
İ.F.M.	-İktisat Fakültesi Mecmuası
a.g.e.	-adı geçen eser
a.g.m.	-adı geçen makale
a.g.t.	-adı geçen tez
Vd	-ve devamı
S	-sayfa
V	-varak
çev.	-çeviren
haz.-»	-hazırlayan
bak.	-bakınız
ML.	-Maiiye
CRD.	-Ceride
VRD.	-Varidat
TMT.	-Temettuat
T.C.T.A.	-Tanzirnattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi

BİBLİYOGRAFYA

I. ARŞİV VESİKALARI

Başbakanlık Osmanlı Arşivi.

a)ML.VRD.TMT.,

nr.4401,4402.4405,4406.4408,4410,4413.4416,4413. 4420,44203.4421,4423.4426,4430,4431,4432.17250 b)Cevdet Evkaf,

nr. 11725.! 1742 c)Tapu Tahrir Defteri.

nr.5 1 d)Kamil Kepeci,

nr.5919.59SC) e)ML.CRD..

nr.37û.2O71

EL YAYINLANMIŞ VESİKALAR ve KAYNAK ESERLER

Ahmet VEFÎK. Tekalif Kavaidi.ILDersaadei. 1330.

AŞECPAŞAZADE . Bozoklu Osman ŞAKIR

Ebubekİr b.Behram ed

DüvEEŞKİ.

Evliya ÇELEBİ,

Hoca SADETTİN Ef.. İbn BATUTA, Katip ÇELEBİ, Mehmed KESRİ , Mustafa Nuri Paşa,

Aşıkpaşaoğlu Tarihi.(N.Atsız neşri),Ankara 1985. Sefaretname.Miliet Kütüphanesi.Aİi Emiri.Tarih S22. Cihannuma zeyli. Britislı Library.nr, 1030. Seyahatname.c.IlL İstanbul I9S5. Tac-üt-tevarih.Rauıp Paşa. nr.977. Seyahatname.ı'M.Şerif Paşa tec).İstanbul 1325. Cihannuma.fMüteferrika neşri).İstanbul 1145(1732)' Cihannuma.SüIeyrmmiye.Esad Ef Kit..nr.2O8O. Netavic ül-vukuat. 1 .Ankara 1979.